Ik heb het al vaker over dit onderwerp gehad op mijn blog, vooral het artikel over lezen in het digitale tijdperk gaat hier al erg op in. Maar ik wilde toch nog meer delen. Ik heb heel veel informatie opgedaan in de tussentijd en ik zie het ook in de praktijk terug, en ik kon het niet laten om dit met jullie te delen, zodat het bespreekbar wordt.

Laat me voorop stellen dat ik het heel belangrijk vind dat iedereen kan lezen, en zeker ook goed kan lezen. Ik zou weigerende lezers op school zeker aan de hand mee willen nemen om een verhaal te vinden dat bij hun past, om een goeie ervaring te krijgen met lezen en boeken, maar het ligt bij de persoon zelf hoe ze hiermee doorgaan na hun schooltijd. Van alle niet lezers, boekfanaten maken is niet het doel hier. Ik wil hier alleen wel de huidige cijfers laten zien en gevolgen bespreken als kinderen en jongeren niet goed kunnen lezen, en wat wij hieraan kunnen doen.

1. Waarom is kunnen lezen belangrijk?
2. Waardoor komen deze scores?
3. Waar is lezen nog meer goed voor?
   Een aantal eigenschappen in perspectief brengen
4. Wat kunnen wij doen?
   Tips
5. Extra informatie voor de liefhebber
   Wat is PISA en wat betekenen de punten?

Waarom is kunnen lezen belangrijk?

We weten natuurlijk allemaal dat goed lezen ervoor zorgt dat je het nieuws kan volgen, dat je weet wat je moet betalen of terugkrijgt als je de blauwe envelop ontvangt, hoeveel medicatie je per dag mag nemen, of welke stappen je moet ondernemen bij het bakken van een taart. Maar het gaat nog veel verder. Ik geef jullie even de volgende cijfers:

Deze PISA* cijfers uit 2022 laten het leesniveau zien, waar de gele lijn Nederland is en de zwarte lijn de rest van de ruim 70 landen die meedoen met het PISA onderzoek. De gele lijn daalt enorm; onder het leesniveau wat iemand zou moeten hebben. De scores die je hier in het tabel ziet zijn afgenomen bij 15-jarigen wereldwijd, en in Nederland halen zij op deze leeftijd gemiddeld genomen nog niet het niveau dat je moet hebben in groep 6. Om het in beeld te brengen: Dit is geruim onder het 1F niveau* en betekend het volgende:

In 2022 presteert 33% van de Nederlandse 15-jarigen onder niveau 2 (onder de 407 punten), wat betekent dat zij risico lopen op laaggeletterdheid.
*Onderaan deze blog leg ik uit wat PISA is en wat de scores precies inhouden.

Laaggeletterdheid resulteert in onder andere het niet begrijpen van stations borden, stof dat je leert op school, een recept, een krantenartikel, een paragraaf, beredeneren, reflecteren of überhaupt de concentratie hebben om te gaan zitten om een bladzijde of 20 te lezen. Bepaalde jongeren hiervan zouden dus niet zelfstandig met het openbaar vervoer kunnen reizen, handleidingen kunnen volgen, zelf rekeningen betalen, reflecteren op iets dat is gedaan of het verschil vinden van een hoofdzaak en bijzaak in een paragraaf of verhaal. Ik zal verder in dit artikel meer in beeld brengen hierover.

Waardoor komen deze scores?

Het is heel makkelijk te zeggen dat het door covid-19 komt. Maar eigenlijk heeft de pandemie alleen maar onze neus op de feiten gedrukt. Ja er was nog een extra dip door online onderwijs, maar als je naar de scores hierboven kijkt is het sinds 2012 al aan het dalen, waar we in 2015 nog bovengemiddeld scoorden. Maar weet je wat er wel tussen 2012 en 2015 gebeurde? De wereld werd meer digitaal dan ooit. Dus ja, het ligt echt aan die telefoons… Het is namelijk, zoals je ziet aan de zwarte lijn, een wereldwijd probleem

• Begin 2000 begonnen er telefoons met internet en basisfuncties op te komen, maar die waren nog niet zo uitgebreid als de smartphones die we nu kennen. 
• De introductie van de iPhone in 2007 en Android in 2008 gaven de draai aan de telefoonmarkt. Met een touchscreen en apps werden mobieltjes steeds populairder bij een groot publiek. Vanaf 2008 werden telefoons ook een stuk gebruiksvriendelijker en uitgebreid met meer apps en gps bijvoorbeeld.
• In 2012 werden er wereldwijd al meer dan een miljard smartphones verkocht. In 2022 had 91% van de mensen van 16 jaar of ouder een smartphone. ~Longreads.cbs.nl
• In 2025 heeft ruim 80 procent van de kinderen van 10 jaar een eigen smartphone. Ook jongere kinderen gebruiken de smartphone veel: zo’n 60% van de 7- en 8-jarigen maakt wel eens gebruik van een smartphone. ~Jouwkindonline.nl

De onderzoekers zien dat kinderen zich steeds minder goed lang kunnen concentreren. Dit komt onder andere door de constante stroom aan informatie en prikkels via digitale media. ‘Lezen vraagt om concentratie en die concentratie moet je trainen. – Universiteit Leiden

Waar is lezen nog meer goed voor?

Je taal. Door het zien van nieuwe woorden zal je beter worden in grammatica, schrijven, woordenschat en klanken. Je zal beter worden in communiceren of teksten schrijven omdat je beter in woorden kan brengen hoe je ergens over denkt zonder continu dezelfde woorden te gebruiken.

Het is bewezen dat als je veel leest je je brein jonger houd en je minder vatbaar bent voor dementie. Net zoals met het doen van rekensommen of puzzels elke dag. Je houd je brein actief.

Het is ontspannend en werkt tegen stress. Als je een boek erbij pakt ben je veel meer afgesloten van de wereld dan wanneer je iets gaat doen achter je laptop bijvoorbeeld. Je krijgt minder prikkels binnen en sluit je echt even af van de snelheid van het dagelijkse leven. Je zal ook beter kunnen slapen door de ontprikkeling en het minderen van blauw licht (schermen) als je meer leest, bijvoorbeeld voor je naar bed gaat.

Het helpt bij somberheid en angst. In enkele landen zijn er dokters die boeken aanraden die perfect in beeld brengen hoe jij je nu voelt. Dit hoeven geen self-help boeken te zijn, maar het kan ook fictie zijn. Tijdens het lezen kruip je toch in de huid van een ander en kan je in woorden terugzien hoe iemand omgaat met een soortgelijke situatie of hoe gevoelens uit te drukken zijn.

Aansluitend is dit goed voor je empatisch vermogen. Het kunnen meedenken of je in iemand anders kunnen plaatsen (inleven/medeleven) zal vele malen makkelijker worden. Als je boeken leest kruip je continu in de huid of het hoofd van iemand anders. Niet alleen die van het personage in het boek, maar ook die van de schrijver. Je kan leren van een verhaal, ook onbewust ben je aan het verwerken hoe iemand anders kan handelen in bepaalde situaties of wat een andere kijk op een bepaald onderwerp kan zijn. Je hoeft het er niet mee eens te zijn, maar je krijgt wel dat stukje informatie mee zonder dat je iemand kan afkappen of negeren.

En mensen die vaak lezen hebben gemiddeld genomen een betere kans op de arbeidsmarkt. Dit komt door de volgende dingen:
– Mensen die veel lezen maken vaker een studie af
– Je zal de vacature beter begrijpen en gericht kunnen antwoorden en beredeneren
– Er zijn meer functies mogelijk omdat je niet beperkt bent tot werken met je handen
– Je maakt minder snel fouten omdat je instructies beter kan volgen en nieuwe informatie goed kan opslaan

Leesvaardigheid op de arbeidsmarkt

• Veiligheid: In veel sectoren, zoals de bouw, techniek of zorg, is het lezen en begrijpen van werkinstructies, veiligheidsvoorschriften en waarschuwingsborden levensbelangrijk.
• Communicatie: Het kunnen lezen van e-mails, rapporten, memo’s en bedrijfsbeleid is nodig om op de hoogte te blijven en goed samen te werken met collega’s.
• Uitvoeren van taken: Of het nu gaat om het volgen van een handleiding, het invullen van formulieren of het verwerken van informatie, begrijpend lezen is vaak direct gekoppeld aan de dagelijkse werkzaamheden.
• Zelfstandigheid en groei: Het kunnen lezen stelt je in staat om nieuwe informatie tot je te nemen, instructies zelfstandig uit te voeren en te leren, wat cruciaal is voor persoonlijke ontwikkeling en loopbaangroei.
• Fysieke arbeid: Bij beroepen die meer op fysieke arbeid zijn gericht, zoals timmerman, elektricien of loodgieter, is het taalniveau soms minder cruciaal dan bij kantoorbanen, maar basisgeletterdheid blijft vaak vereist.
• Laaggeletterdheid en werk: Ongeveer 2,5 miljoen volwassenen in Nederland hebben moeite met lezen, schrijven of rekenen, wat het vinden en behouden van een baan moeilijker maakt.

Om een aantal eigenschappen in perspectief te brengen:

Structuur van een tekst: Ik ben een boek aan het lezen en het perspectief wisselt naar mijn broertje die op school is, of het is een herinnering over hem op school… dit voelt alsof het hoofdpersonage is geteleporteerd en het is moeilijk om het verhaal te volgen als je niet snapt dat je opeens in een andere vertelperspectief zit.

Kritisch denken, waaronder reflecteren en beredeneren ook kunnen vallen: Er is iets voorgevallen maar je kan niet kritisch naar jezelf of de ander kijken. Wat is er nou echt gebeurd? Heeft één van ons een verkeerde keus gemaakt? Hoe voelde ik mij nou echt in deze situatie, reageerde ik gepast?

Beredeneren: En hoe vaak ik niet vraag hoe een boek is. ”Ja hij is leuk!” – ”Maar waarom dan? Wat vind je leuk?” – ”Hij is spannend.” – ”Oké, maar wat gebeurt er dan dat het spannend is?” – Dan kunnen ze het wel redelijk goed uitleggen, dan pakken ze een scène die ze uitleggen. Maar stel je leest een normale fictie, zoals Hoe overleef ik… dan lopen ze sneller vast. ”Ja… waarom vind ik dit eigenlijk leuk?”

Ze zouden als volwassene nog steeds niet kunnen beredeneren, reflecteren, kritisch denken en dus in de aanval blijven gaan omdat ”ik altijd gelijk heb” en ze niet kunnen inleven in de emotie of mening van anderen. Er zal geen gesprek meer mogelijk zijn over maatschappelijke thema’s en dergelijke zaken. Dit zie je op social media nu al terug waar iedereen elkaar maar moet aanvallen en verdedigen. Er is nu zelfs een term op Booktok: ”reading police” die overal commentaar op hebben en het o.a. blijkbaar alleen maar mogelijk vind om meer dan 60 boeken in een jaar te lezen als je geen baan hebt, geen kinderen, en niks nuttigs doet met je leven. Of dat je pas een echte lezer bent als je alleen maar classics leest. Er wordt niet meer nagedacht of gereflecteerd: ”Maar als ik ”dit” zou doen kan ik ook meer lezen.” of ”Het is super knap dat jij dat kan, mij lukt het niet om zo veel tijd en rust te vinden om te zitten met een boek omdat….”

Als je hier meer over wilt lezen raad ik je mijn drie andere artikelen aan over Booktok en bookish social media, deze zijn gelinkt onder aan deze post.

Wat kunnen wij doen?

Leuk hoor al die cijfers en feiten… maar praktisch? Nee. Wat kunnen wij nou echt doen??

Het is bewezen dat je op papier lezen (en schrijven) langer onthoud, en beter herinnert wanneer iets gebeurde in het verhaal. Je herinnert je misschien waar op de pagina iets stond, of hebt meer gevoel van pagina’s in elke hand. Je bent je meer bewust van het omslaan van pagina’s en zal dus ook beter weten hoeveel tijd er is verstreken sinds een gebeurtenis.

Ook als we lezen, audioboeken en films naast elkaar leggen ben je met lezen veel meer aan het trainen. Lezen zorgt ervoor dat je hersenen aangaan en actief worden, en film kijken is veel passiever:

• Bij een (audio)boek moet je hersenen zelf de scènes, gezichten en sferen visualiseren.
• Lezen vereist dat je informatie opneemt, analyseert, verbindt en conclusies trekt. Bij een audioboek is het al makkelijker af te dwalen en het verhaal te verwerken tijdens het doen van een andere activiteit.
• Lezen vraagt om een langere en diepere concentratie (focus) om de verhaallijn te volgen, wat het concentratievermogen traint. Een geschreven of voorgelezen verhaal is niet voorbij in 45 minuten tot 2 uur.
• Omdat je in een boek vaak dieper in de gedachten en emoties van een personage duikt, train je je inlevingsvermogen beter dan bij de vaak snellere, oppervlakkigere beelden van een film.
• Door het lezen van boeken kom je meer diverse en complexere woorden tegen, wat je taalvaardigheid en woordenschat vergroot. Je herkent letterstructuren en klanken veel meer dan bij een audioboek of film.
• Lezen biedt de rust om te pauzeren, na te denken en informatie te verwerken, wat bij een doorlopende film of audioboek vaak minder gebeurt. 

Wat er in je brein tijdens het lezen dus gebeurt is het volgende:
(afbeeldingen geïnspireerd op een lezing van Lidewijde Paris, klik erop om te vergroten)

”Hoe oefen je? Waarom wordt er alleen maar gesproken over boeken? Strips, kranten en tijdschriften, daarin lees je toch ook?”
Zeker. Maar strips zijn makkelijker door het hebben van weinig tekst en veel plaatjes. Je traint hierbij niet je visuele inbeelding.
Door naar tijdschriften. Deze las ik vroeger ook veel, en het is zeker leerzaam en voor elke leeftijd is er wel iets. Ik las wel elk woord dat in een tijdschrift staat, maar ze zijn meer ingericht om te scannen. Er is zo veel te zien, wat trekt je? Waar wil je meer over weten? Daarbij zijn het kleine stukken tekst waarbij je niet volledige concentratie nodig hebt om het te begrijpen of te volgen. Met een paar minuten lezen is het onderwerp voorbij.
En kranten, het is zeker lezen en heel goed om ook dit te lezen, niet alleen vanwege het nieuws, maar ook vanwege het taalgebruik. Voordat je een krantenartikel of een artikel op het web goed kunt lezen en begrijpen moet je een brede woordenschat hebben en goed kunnen begrijpen wat er wordt bedoeld met uitspraken. Daarbij ook achtergrondkennis, dit moet je al pittig hebben, want het is allemaal thematisch best een grote hap.

Lezen is een vaardigheid, het is niet biologisch maar aangeleerd. Maar het is wel een basisvaardigheid, eentje die je goed moet beheersen om in de maatschappij te leven. Daarom zijn boeken zo goed, deze groeien mee met de leeftijd, helpen je bij het opvouwen van concentratie en hebben leuke verhalen in zich. Lezen is ook een vaardigheid die je niet alleen kan leren. Alle basisvaardigheden werken samen: lezen, schrijven, rekenen en digitale vaardigheden, als je bijvoorbeeld niet goed kan lezen, zal het je digitaal ook lastiger afgaan. Lees hier meer over in mijn artikel over Lezen in het digitale tijdperk.

Tips

Oefening, variatie en leesplezier zijn cruciaal, waarbij een hoger niveau vaak mag als het huidige niveau te makkelijk wordt of om motivatie te vergroten. – Uitgeverij Zwijsen

• Begin vroeg met voorlezen. Kinderen die worden voorgelezen hebben bewezen een grotere woordenschat dan kinderen die niet worden voorgelezen.
• Neem een boek mee in het openbaar, en lees wanneer je kan. Zien lezen, doet lezen. Het moet weer genormaliseerd worden dingen te doen die niks te maken hebben met een scherm.
• Zorg ervoor dat je leest wat je leuk vind, past bij je leeftijd maar ook je niveau. Ben je 13 en vind je die boeken moeilijk te volgen? Lees dan eerst wat boeken van 10+ in plaats van 12+, ze zijn makkelijker in woordenschat, hebben minder wisselingen of ‘vreemde’ structuur van de tekst en zullen leuk zijn om te lezen. Zorg er wel voor dat je hierna wel weer wat nieuws probeert. ‘Ik zat in de hoogste AVI in groep 8’ is geen excuus. Als jij niet begrijpt wat je leest en dingen niet uit een tekst kan halen die belangrijk zijn, moet je meer oefenen!
• Heb boeken in huis. Lees jij altijd op je e-reader? Zorg ook voor fysieke exemplaren van je favoriete boeken. Vooral als je kinderen hebt. Zo voorkom je dat ‘Lezen alleen iets is wat op school moet’ en zijn kinderen meer geneigd om moeilijkere boeken op te pakken omdat ze ook vaker volwassen boeken zien.
• Zelfs als lezen verplicht moet kan je het een positieve ervaring maken door naar het kind te luisteren en positief te benaderen. Vind je het boek niet leuk? ”Ik heb wel een goeie tip! Of laten we samen een nieuw boek kiezen!” Sommige vragen laat ik ze op papier beantwoorden zodat zij iets langer kunnen nadenken over een antwoord en meer durven te vertellen omdat anderen het niet horen.
• Praat ook over het boek dat jij leest. Ook al is het niet geschreven voor kids, kan je wel een leuk stukje voorlezen of vertellen waar het over gaat. Zo zijn boeken geen geheim voor elkaar en kan je ze ook nieuwsgierig maken.
• Als je wel graag luisterboeken luistert of het lezen makkelijker wilt laten gaan, combineer het dan met het papieren boek. Zo kan je je goed focussen, kan je luisteren en lezen tegelijk en ben je met je hele brein bezig.
• Zorg voor focus. Je moet eerst in je concentratie komen en dit heeft wat minuutjes nodig. Als je continu wordt afgeleid zal dit niet lukken.
• Begeleid zo nodig met je vinger of een boekenlegger je ogen zodat je niet afdwaalt tijdens het lezen.
• Neem voor de beste ervaring een actieve houding aan om de tekst te begrijpen. Als je in een hangende of liggende houding gaat lezen zal je lichaam en brein meer ontspannen. Dit kan goed zijn voor het slapen, maar niet bij een tekst die je goed moet begrijpen.
• Probeer elke dag een pagina/artikel te lezen. Als het verhaal je meteen pakt lees je automatisch door, als je het toch niet helemaal voelt… probeer het op een ander moment! Het wordt aangeraden dagelijks minimaal 20 minuten te lezen omdat dit de tijd is die het kost om je te concentreren, maar het kan ook demotiverend werken. Vooral als je dan eens een dag geen 20 minuten de tijd vind, dan is het makkelijk om op te geven. ”Gister lukte het ook niet”.
• Vind hier goede tips om te oefenen met begrijpend lezen. https://learningcenter.unc.edu/tips-and-tools/reading-comprehension-tips
• Verder zou ik nog heel graag duiken in het verschil met beter presterende landen op leesvaardigheid dan Nederland, maar hiervoor ga ik een andere keer zitten!

---

Extra informatie voor de liefhebber

*Wat is PISA en wat betekenen de punten?

*Het Programme for International Student Assessment (PISA) is een driejaarlijks internationaal onderzoek van de OESO dat de kennis en vaardigheden in wiskunde, leesvaardigheid en natuurwetenschappen van 15-jarige scholieren meet. Het toetst hoe goed leerlingen zijn voorbereid op de maatschappij, in plaats van hun curriculumkennis. – ocwincijfers.nl

De nieuwe PISA-cijfers (PISA-2025) worden in september 2026 (inter)nationaal gepubliceerd. De tests zelf worden in het voorjaar van 2025 afgenomen bij 15-jarige leerlingen. – ocwincijfers.nl

• Onder Niveau 1b: Minder dan 262 punten
• Niveau 1b: 262 tot 335 punten
• Niveau 1a: 335 tot 407 punten
• Niveau 2: 407 tot 480 punten (Basisvaardigheid)
• Niveau 3: 480 tot 553 punten
• Niveau 4: 553 tot 626 punten
• Niveau 5: 626 tot 698 punten
• Niveau 6: Meer dan 698 punten – oecd.org

*1F – basis die elke leerling aan het einde van groep 8 nodig heeft
2F – streefniveau taal voor leerlingen die richting vmbo-tl/havo/vwo gaan.
3F/4F – deze worden in het voortgezet onderwijs gemeten. – Squla.nl
Samenvattend: Een (15-jarige) leerling die 1F net haalt, presteert op PISA-niveau waarschijnlijk onder niveau 2.
Let op: PISA-scores en referentieniveaus zijn niet 1-op-1 direct uitwisselbaar, maar 407 PISA-punten is de gehanteerde ondergrens voor de leesvaardigheid.

Als je benieuwd ben naar meer informatie over de PISA scores en leerprestaties in vergelijking met andere landen en de gevolgen op lang termijn, kan je deze interessante podcastaflevering luisteren van het NRC.