Er is een reden dat ik ben gestopt met social media, meer dan één eigenlijk. Maar vandaag staan we vooral stil bij de reden dat er te weinig wijsheid rondgaat op die platformen. Ik wil mezelf nu niet voordoen als ”de slimme” ”de allesweter” ”de boeman” ”zo’n meisje” en ik weet dat er ook echt wel slimme en handige dingen worden gedeeld, maar ik wil graag even reageren op de zin die ik echt veel te vaak om mij heen hoor: Maar vroeger was ‘onderwerp‘ er niet. Kijkend naar fake-news, digitale ontwikkelingen en de basisvaardigheden.

1. Vroeger en nu
2. Maar wat is dan waar?
3. Les is belangrijk
4. Tips
   1. Aanvullende linkjes
   2. Bronnen

Vroeger en nu

Vroeger was alles beter. Grotendeels. Tuurlijk zijn er dingen ontwikkelt die nu het leven een stuk makkelijker maken, maar ik sta nog steeds wel achter de zin dat het vroeger beter was. Echt sociaal contact, deur-tot-deur en mond-op-mond reclame (wat ik nu voor mijn blog ook weer heb opgepakt met boekenleggers en stickers gezien ik geen socials meer heb), vaker de deur uit, de mogelijkheid om even uit te schakelen en minder prikkels te krijgen.

We staan continu aan, het is vermoeiend. De hele dag door alleen maar informatie verwerken, al ben je op werk, op school of thuis, de reclames en social media vliegen je om de oren – en social media is social media ook niet meer. Ik verlang terug naar de tijd dat we nog beschamende foto’s plaatsten met een stomme quote onder de foto. Dit was al wel een beetje de ondergang – want hier switchte het kijkje in het leven van vrienden al heel snel naar plaatsen voor het plaatsen, maar het was nog redelijk behapbaar. Tegenwoordig moet ik mijn vrienden een label geven als ”beste vriend” omdat ik anders de kans loop hun foto’s niet meer in mijn feed te krijgen omdat die wordt overspoeld met advertenties, memes en kleine bedrijven.

Boeken verbannen, enorme boekenkasten hebben, fake news, lhbt, adhd, dyslexie, autisme, photoshop, de drama in de wereld en ga zo maar door. Allemaal onderwerpen die ”vroeger niet bestonden”: omdat ze niet in het zicht waren. Informatie was betrouwbaarder en dichter bij huis, maar zeker ook niet altijd kloppend (of nog niet duidelijk ontwikkeld), in de zeventiende eeuw (1600) waren wij mensen al enorm goed in het verspreiden van fake-news. De universiteit van Leiden en heel veel andere journalistieke websites hebben genoeg informatie over hoe massa nieuws vroeger al zo werd omgebogen dat het dingen mooier maakte of verzweeg om een doel te bereiken. Dit werd vooral al gedaan door mensen die hogerop zaten en hiertoe de macht of mogelijkheid hadden, maar nu is het door iedereen te doen. Je kan delen wat je wilt, zonder dat je er eigenlijk maar wat kennis over hebt. Je kan hele websites laten maken door AI en kunst is bijna niet meer te onderscheiden van het echt. Ik kan zeggen dat iets ”echt van nu” is, zonder naar de geschiedenis te kijken. Kleine voorbeelden hiervan zijn liedjes die worden hergebruikt, maar grote voorbeelden zijn dus claims over lhbti+, dat dit vroeger allemaal niet bestond en dat het ”een cult is” – ja dat heb ik echt iemand horen zeggen.

”Een van de oudste voorbeelden van het verdraaien van de geschiedenis gaat over Ramses II” … ”Hij liet op een monument beitelen dat hij een grandioze overwinning had behaald op de Hittieten. Eeuwenlang zijn egyptologen in dit verhaal meegegaan.” …  ”Het einde van deze slag was eerder een ’staakt het vuren’ geweest.” – Civismundi.nl over het boek Nepnieuws van Han van der Horst.

Maar wat is dan waar?

Uit recent onderzoek blijkt dat 80 procent van de jongeren (in België) nepnieuws herkent, maar tegelijkertijd 4 op de 10 jongeren twijfelt ook aan de betrouwbaarheid van legitieme journalistiek op social media. (nieuwsblad.be) En dit vind ik niet heel gek. Ten eerste zien de afbeeldingen en reels van nieuwssites er soms net zo uit als troll-pagina’s, maar hier bovenop gestapeld hetgeen dat ik zojuist heb beschreven: fake-news is al eeuwen lang een ding, met het naar mijn mening grootste voorbeeld toch ook wel propaganda.

”Propaganda is een vorm van massacommunicatie, die als doel heeft de publieke opinie of het gedrag van mensen te beïnvloeden. Er bestaan veel misverstanden over propaganda.” … ”Ook is propaganda niet per definitie slecht: soms kan het zelfs een heel goed doel hebben!” – Mediawijs.be

Ondertussen is AI ook per dag aan het groeien, verbeteren en wordt het door miljoenen mensen per dag gebruikt. Het is geïntegreerd in apps zoals Google en WhatsApp en het wordt steeds normaler. Maar is het wel goed dat wij het allemaal maar tot onze beschikking hebben? Ik denk zelf van niet, vooral nu de kinderziektes er nog inzitten en ChatGPT wordt gebruikt alsof het een betrouwbare bron is.
Verassing: Dat is het niet.

Dit zullen ze vroeger ook wel gezegd hebben over de komst van computers. Zelfs telefoons en het altijd maar bereikbaar zijn waren mensen geen fan van rond 2000, maar nu lijken we langzaam weer terug te willen naar die tijd. Vooral de generaties die ook nog de tijden hebben meegemaakt zonder telefoon; aankloppen bij vriendjes om te vragen of ze thuis waren, kletsen of spelletjes spelen in de kantine, boeken lezen in de les, een koelkast van een computer waar je les voor kreeg op school, en het plezier als de grote tv-kar de klas in werd gereden om een film te kijken.

Thuis kon of mocht er niet altijd een computer en tv gebruikt worden en was er als je mazzel had een vrije lijn om met de thuis telefoon te bellen naar vriendjes. Computers waarop in de jaren ’80/’90 les werd gegeven waren voorzien van programma’s die aansloten met de lesprogramma’s van school. (YT kanaal: Collectie Overijssel) Denk aan het leren van rekenen en spelling. Dit zijn tegenwoordig apps, waar om heel eerlijk over te zijn, de docenten weinig zicht op hebben of deze serieus op school worden gebruikt, want vaak is het ook wel ‘ik doe het thuis wel’ of ‘al sik dit snel afraffel kan ik iets anders doen’.
”We weten bijna niet meer hoe we les moeten geven zonder laptops”. Ondertussen weten we wel een beetje hoe we les moeten geven over internet, maar weten we niet hoe we les moeten geven over AI door de snelle ontwikkelingen.

Les is belangrijk

Daarom is het zo belangrijk dat we weten hoe we om moeten gaan met internet en AI. Wat zijn betrouwbare bronnen en wat staat er nou echt? Belangrijk hierbij is weer dat je goed moet kunnen lezen: begrijpend lezen. Daarnaast is leesplezier ook heel belangrijk. Door veel te lezen ga je sneller lezen en houd je de draad van het verhaal langer vast. Ik heb bij een lezing van Pedro de Bruyckere een opdracht mogen doen waarbij wij gingen lezen zoals een ”langzame lezer”; woorden verschenen stuk voor stuk langzaam op het bord waarna wij ook vragen kregen over de tekst die wij net hadden gelezen. Het kostte mij enorm veel energie om te lezen, want ik ging bijna letter voor letter de woorden over, en daarnaast was ik na een paar woorden de draad van de tekst al kwijt en wilde ik heel, maar dan ook heel graag teruglezen wat ik zojuist had gezien.

De leesvaardigheid van Nederlandse vijftienjarigen daalt steeds sneller. Hun leesprestaties liggen in 2022 voor het eerst onder het internationale gemiddelde. –lezen.nl

1 op de 3 15-jarigen in Nederland heeft onvoldoende leesvaardigheid. – lezenenschrijven.nl

Het is zo belangrijk dat lezen vaak wordt gedaan, geautomatiseerd wordt en er daarnaast ook geconcentreerd wordt op ”al” het andere (denk aan spreken, schrijven, technisch lezen, begrijpend lezen, omgaan met internet, rekenen, logisch en kritisch denken, visualiseren en je kennis van de wereld en maatschappij verbreden) zodat lezen vanzelfsprekend wordt en je nog veel makkelijker door het leven en het internet gaat. En nu hoor ik je denken: maar waarom staat rekenen in het lijstje, dat heeft niks met taal te maken… Dat valt te betwisten, maar het heeft sowieso wel met de hersenen te maken en je hebt taal nodig om rekenen te begrijpen (wij-leren.nl). Rekenen traint je hersenen waardoor je beter kunt concentreren, tot oplossingen kunt komen, makkelijker door het alledaagse leven gaat door te weten hoe je om moet gaan met geld of hoeveel melk en suiker je moet hebben voor een recept. Daarbij is rekenen een basis voor complexere wiskundige taken zoals het opmeten van die ene muur die je wilt schilderen of grotere dingen in administratie, verzorging of bouw. Je wilt ook niet hebben dat je patiënt de verkeerde dosis morfine krijgt.
Als jij je niet kunt visualiseren wat de rekenvraag is, wordt dit heel lastig om juist te doen.

Het kost minder energie, vormt je eigen meningen, kan (en moet) kennis combineren/koppelen om feiten en meningen te kunnen herkennen, vinden, en maken. Het is ook een stuk makkelijker om dingen te herkennen als je het op andere media al eens tegen bent gekomen. Je kan ergens iets over lezen en het in de echte wereld of zelfs bij jezelf herkennen (ik heb enorm veel geleerd over mijzelf van personages in boeken), of je hebt op school iets geleerd over een bepaald tijdperk of een bepaalde persoon die terugkomt in een boek die je leest, dit maakt het ook een stuk leuker – omdat je er al iets over weet. Om Pedro zo mooi te citeren: ”Eén alleen is niet genoeg.” Je kan deze zin ook zien als: samenwerken tussen thuis en school. Scholen moeten hun best doen om op basisvaardigheden* te oefenen, maar ook ouders. Het is niet voor niets een basis. Dus ben jij een ouder, zorg dan alsjeblieft ook voor boeken in huis en geen vervelende opmerkingen zoals ”heb je niet iets beters te doen dan in je boek zitten?” Lezen is een vermenigvuldiging. Geen optelsom, want als 1 element bijna 0 wordt… vul je het niet meer aan met iets anders.

*Basisvaardigheden zijn: lezen, schrijven, rekenen en digitale handelingen

Tips

• Verminder afleiding door een fijne plek te vinden waar je kan lezen,
• Zet je telefoon op stil,
• Lees op een e-reader of een fysiek boek, afwisselen kan ook erg helpen. Maak dan ook gebruik van functies zoals het vergroten van lettertypes zodat lezen zo comfortabel mogelijk wordt,
• Heb boeken om je heen, zorg voor een boekenplankje in huis,
• Zorg dat lezen in je routine komt door het op een vast moment te plannen (als het nog niet eigen is),
• Lees hetzelfde boek met vrienden of familie,
• Lees wat jij wilt! Kijk naar je interesses voor je een boek oppakt,
• Lees verschillende dingen. Wissel af tussen genres, maar lees ook media zoals recensies en artikelen op internet of in een tijdschrift.

---

Aanvullende linkjes

Als je meer wilt weten over het onderwerp kan je de volgende linkjes nog raadplegen:

Een interessant Reddit forum van ervaringsdeskundigen in het onderwijs
https://www.reddit.com/r/thenetherlands/comments/1l3z3bl/docenten_van_reddit_is_het_in_nederland_ook_zo/

Een kort artikel over de aanpak op basisvaardigheden onder volwassenen (17-07-25)
https://www.lezenenschrijven.nl/over-stichting-lezen-en-schrijven/actueel/aanpak-basisvaardigheden-volwassenen-verdient-duurzame

Een PDF over lezen in het digitale tijdperk – Stichting lezen 2021
https://www.lezen.nl/wp-content/uploads/2021/02/deel-34_De-nieuwe-lezer_digitaal.pdf

Een handig artikel over het uitsterven van begrijpend lezen (17-04-23)
https://snellezen.com/orienterend-lezen/

Harde woorden, maar hij heeft gelijk — door informatie oppervlakkig te lezen worden wijzelf ook oppervlakkig. – Snellezen.com

Wat is deep-reading en hoe doe je dit? (Pas hiermee wel op ivm leesmotivatie!) (30-06-25)
https://timemanagement.nl/deep-reading/

Bronnen

Nepnieuws

Jongeren herkennen nepnieuws beter (11-06-25)
https://www.nieuwsblad.be/binnenland/jongeren-herkennen-nepnieuws-beter-maar-vertrouwen-ook-echte-nieuwsbronnen-minder/71160354.html

Trends in kaart gebracht: Fake-news (14-08-25)
https://www.marketingfacts.nl/berichten/fundamentele-trends-in-kaart-gebracht-megatrend-3-fake-news/

Fake-news was al te vinden in de oudheid (21-08-23)
https://www.universiteitleiden.nl/nieuws/2023/08/zo-oud-als-de-weg-naar-rome-fake-news-was-al-te-vinden-in-de-oudheid

Zeventiende eeuwse Nederlanders waren meesters in nepnieuws (22-03-24)
https://www.universiteitleiden.nl/nieuws/2024/03/zeventiende-eeuwse-nederlanders-waren-meesters-in-vervalsingen-en-nepnieuws

Verbazingwekkende geschiedenis van fake-news (07-12-16)
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/deze-geschiedenis-van-fake-news-zal-je-verbazen/

Leesvaardigheid en taal

Leesprestaties Nederlandse jongeren gaan achteruit (05-12-23)
https://www.lezen.nl/onderzoek/leesprestaties-nederlandse-middelbare-scholieren-gaan-achteruit/

Onvoldoende leesvaardigheid bij 15-jarigen (05-12-23)
https://www.lezenenschrijven.nl/over-stichting-lezen-en-schrijven/actueel/een-op-de-drie-15-jarige-leerlingen-nederland-heeft#:~:text=heeft%20onvoldoende%20leesvaardigheid-,E%C3%A9n%20op%20de%20drie%2015%2Djarige%20leerlingen%20in%20Nederland%20heeft,is%20de%20daling%20zo%20sterk.&text=Voor%20begrijpend%20lezen%20scoren%20Nederlandse,resultaten%20wel%20heftiger%20dan%20verwacht.

Rekenen is talig (laatst bewerkt op 24-04-25)
https://wij-leren.nl/rekenen-taal-voorstelling-betekenis.php#:~:text=Samenvatting,tussen%20taal%2C%20beeld%20en%20rekenhandelingen.

Waarom leest mijn kind zo langzaam? Tips voor groep 3 t/m 6 zijn op deze site te vinden
https://www.beterlerenlezen.nl/page/waarom-leest-mijn-kind-zo-langzaam?srsltid=AfmBOoq9Mf0SnMrw8mBwLZxTGgqRv2CPtC6OOalS0FXrTic9uQmOt6ir

Pedro de Bruyckere

https://pedrodebruyckere.blog

De presentatie van de lezing
https://files.sgbsg.nl/redeu/uploads/2024/07/03153758/Presentatie-Pedro-De-Bruyckere-OCW-Dichtbij.pdf

Vroeger was alles beter

Vroeger was alles beter (20-09-18)
https://www.hpdetijd.nl/nieuws/leven/41594/max-pam-vroeger-was-alles-beter

Kennismaking Computer
https://www.youtube.com/watch?v=PkW_hSSDurw&ab_channel=CollectieOverijssel

Mobiel bellen 1998
https://www.youtube.com/watch?v=TNwhIHqM60g&ab_channel=BrometFrans